Nếu như ở phần 1 của loạt bài viết "Trần Minh Cường đang NGẪM CƯỜI" có nhận định: "điều đáng quý nhất ở NGẪM CƯỜI có lẽ nằm ở tính nhân văn lặng lẽ", thì ở phần 2 sẽ làm rõ hơn tính nhân văn lặng lẽ của NGẪM CƯỜI, NGẪM CƯỜI vẫn giữ được cho mình lòng nhân hậu, Ngẫm cười không chỉ là một tập truyện trào phúng mà sẽ còn là gì nữa?
 

Tính nhân văn lặng lẽ của NGẪM CƯỜI

Điều đáng quý nhất của NGẪM CƯỜI, xét từ góc độ mỹ học tiếp nhận, không nằm ở việc tác phẩm khiến người đọc bật cười, mà ở khả năng khiến tiếng cười ấy trở thành một quá trình tự nhận thức. Đây chính là điểm phân biệt giữa tiếng cười mang tính giải trí và tiếng cười mang giá trị văn chương.

Trong lịch sử văn học Việt Nam, tiếng cười trào phúng vốn là một phương thức phản ánh hiện thực giàu sức mạnh nhất. Từ Nguyễn Khuyến, Tú Xương cho đến Nguyễn Công Hoan hay Vũ Trọng Phụng, tiếng cười thường mang chức năng: bóc trần những nghịch lý xã hội, lật mở những giả dối đang được che phủ bởi lớp vỏ đạo đức hay quyền lực. Đó là tiếng cười sắc bén, có khi quyết liệt, có khi cay đắng, nhưng luôn hướng về phía khát vọng cải biến hiện thực.

NGẪM CƯỜI vẫn tiếp nối truyền thống ấy, nhưng Trần Minh Cường lựa chọn một điểm nhìn khác: tác giả không đặt ngòi bút ở vị trí của người xét xử mà đặt mình ở vị trí của một người quan sát.

Khoảng cách ấy tưởng chừng như rất nhỏ, nhưng lại làm thay đổi toàn bộ sắc thái thẩm mỹ của tác phẩm.

Ở NGẪM CƯỜI, con người không bị chia thành hai phía thiện - ác, đúng - sai, để rồi tác giả đứng về phía công lý và lên án phần còn lại. Nhân vật của NGẪM CƯỜI đều là những con người rất đời thường, mang trong mình những điểm yếu rất người: một chút hư danh, một chút sĩ diện, một chút ích kỷ, một chút ham muốn được công nhận...

Đó không phải là những "kẻ xấu". Đó là những con người chưa hoàn thiện.

Vì vậy, tiếng cười trong NGẪM CƯỜI không nhằm loại trừ con người khỏi cộng đồng đạo đức, mà ngược lại, mở ra cho họ cơ hội quay trở về với chính mình.

Đó chính là tính nhân văn lặng lẽ của NGẪM CƯỜI

Lặng lẽ, bởi tác giả không dùng những tuyên ngôn đạo đức lớn lao. 

Lặng lẽ, bởi tác giả không ép người đọc phải đồng tình.

Lặng lẽ, bởi mọi kết luận đều được nhường lại cho chính người đọc.

Văn chương, ở đây, không áp đặt chân lý. Văn chương chỉ đặt trước người đọc một tấm gương, nếu ai soi thấy điều gì trong đó, là quyền của mỗi người.

Đó là một thái độ nghệ thuật đáng trân trọng.

NGẪM CƯỜI là một tiếng cười giữ được lòng nhân hậu

Trong bối cảnh truyền thông hiện đại, tiếng cười đang ngày càng bị đẩy về phía cực đoan - hoặc cười để chế giễu - hoặc cười để công kích - hoặc cười để tạo hiệu ứng.

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà sự mỉa mai thường được xem là biểu hiện của thông minh, còn sự bao dung đôi khi lại bị hiểu nhầm là thiếu sắc sảo.

Bởi vậy, điều làm nên bản sắc của NGẪM CƯỜI không phải là sự sắc bén trong phê phán, mà là khả năng giữ được lòng nhân hậu ngay cả khi phê phán - nghĩa là Trần Minh Cường không cười trên nỗi đau của người khác, mà đang cười cùng con người biết ngẫm và biết cười.

Và sâu xa hơn, Trần Minh Cường cười cùng chính mình. Đó là thứ tiếng cười xuất phát từ sự thấu hiểu rằng con người vốn không hoàn hảo. Điều đáng quý không phải là không ai không mắc sai lầm, mà là còn đủ can đảm để nhận ra sai lầm ấy. Vì thế, đọc NGẪM CƯỜI, người ta hiếm khi cảm thấy bị chỉ trích, thay vào đó là cảm giác được nhắc nhở - dù chỉ là một lời nhắc rất nhẹ, rằng: đôi khi điều ta cười ở người khác cũng chính là điều mình đang mang trong mình. Đây là một lựa chọn rất nhân văn của tác giả Trần Minh Cường!

Bởi văn chương, suy cho cùng, không nên chỉ làm chức năng phơi bày bóng tối mà văn chương cần giữ lại niềm tin vào khả năng con người có thể thay đổi.

Nếu một tác phẩm chỉ khiến người đọc phẫn nộ trước cái xấu, giá trị của nó mới dừng ở bình diện phản ánh. Nhưng nếu sau sự nhận diện ấy, người đọc còn muốn sống tốt hơn, bao dung hơn, chân thật hơn, thì văn chương đã bước sang một tầng giá trị khác.

NGẪM CƯỜI của Trần Minh Cường chạm được đến tầng giá trị ấy!!!

Từ văn chương trào phúng đến văn chương chữa lành bằng phản tỉnh

Có lẽ đóng góp thú vị nhất của Trần Minh Cường không nằm ở việc viết truyện trào phúng, mà ở cách mở rộng biên độ của thể loại này. Bởi, thông thường, văn chương trào phúng hướng mũi nhọn vào hiện thực - đối tượng bị phê phán nằm ở bên ngoài người đọc.

Trong NGẪM CƯỜI Trần Minh Cường, mũi nhọn ấy được xoay ngược trở lại - nghĩa là, hiện thực quan trọng nhất không còn là xã hội mà chính là nội tâm con người - nhân vật trung tâm.

Tiếng cười vì thế không dừng lại ở việc nhận diện cái sai của người khác mà trở thành hành trình nhận diện chính mình. Có thể gọi đây là văn chương phản tỉnh.

Nhưng nếu nhìn rộng hơn, NGẪM CƯỜI còn mang một phẩm chất rất gần với khái niệm văn chương chữa lành - nhưng NGẪM CƯỜI càng không phải là cách chữa lành bằng những lời an ủi, cũng không phải bằng những triết lý tích cực dễ dãi. Mà chữa lành bằng cách giúp con người đối diện với những giới hạn của bản thân mà không mặc cảm.

Đọc xong NGẪM CƯỜI, người ta không thấy mình tốt hơn người khác - cũng không thấy mình tệ hơn, người ta chỉ thấy mình... con người hơn - biết cười trước những bất toàn của chính mình - biết chấp nhận rằng: trưởng thành là một quá trình sửa mình không bao giờ kết thúc.

Đó là giá trị chữa lành rất riêng của NGẪM CƯỜI - không ồn ào - không lên gân - hông hô hào - mà thấm dần như một cuộc đối thoại nội tâm.

Vì thế, sẽ là chưa đủ nếu chỉ xem Ngẫm cười là một tập truyện trào phúng.

Ở một bình diện rộng hơn, đây là một nỗ lực đáng ghi nhận trong việc kết hợp tinh thần phản biện của văn học trào phúng với chiều sâu nhân bản của văn chương phản tỉnh.

Chính sự kết hợp ấy đã tạo nên bản sắc rất riêng cho Trần Minh Cường: một cây bút không dùng tiếng cười để kết thúc câu chuyện, mà dùng tiếng cười như điểm khởi đầu cho hành trình tự nhận thức.

Có lẽ đó cũng là giá trị lâu bền nhất của NGẪM CƯỜI. Bởi những cuốn sách chỉ làm người đọc cười, thường sẽ khép lại khi trang cuối cùng được lật qua. Nhưng những cuốn sách khiến người đọc mang theo một câu hỏi về chính mình sẽ còn tiếp tục sống và sống rất lâu trong ký ức.

Và NGẪM CƯỜI của Trần Minh Cường đang hướng tới chính phẩm chất ấy: NGẪM CƯỜI là một cuốn sách không chỉ để đọc, mà NGẪM CƯỜI đang sống đúng nhịp sống hiện tại. 

Vương Thoại Hồng