Có những ngày chúng ta đi qua mà không cần phải nhớ. Nhưng cũng có những ngày chỉ cần nghe nhắc đến, lòng đã tự nhiên chậm lại. Ngày 2 tháng 9 đối với tôi là một ngày như thế. Nó không chỉ hiện diện trên lịch, không chỉ là một ngày nghỉ, cũng không chỉ là dịp những con phố được phủ thêm màu cờ. Đó là một ngày khiến người trẻ hôm nay có cơ hội nhìn lại mình, nhìn lại nơi mình đang đứng và tự hỏi: chúng ta đã được thừa hưởng điều gì từ quá khứ, và chúng ta sẽ làm gì với những gì mình đang có?

Tôi sinh ra trong một thời bình. Những gì tôi biết về chiến tranh phần lớn đến từ lời kể của người đi trước, từ những trang sách, những thước phim cũ, những bức ảnh đã bạc màu theo năm tháng. Tôi không biết cảm giác một buổi sáng phải rời khỏi căn nhà vì tiếng bom, không biết một người mẹ chờ con trong chiến tranh dài đến thế nào, cũng không biết một người lính trước giờ lên đường đã nghĩ gì khi biết phía trước mình có thể là một ngày không trở lại.

Tôi chỉ biết rằng mình đã lớn lên trong một đất nước không còn tiếng súng, được đến trường, được lựa chọn nghề nghiệp, được đi đây đó, được yêu một người, được theo đuổi một giấc mơ và được thất bại rồi bắt đầu lại. Những điều ấy đối với thế hệ tôi quá đỗi quen thuộc đến mức nhiều khi chúng ta quên mất đó từng là những điều mà nhiều thế hệ trước phải đánh đổi rất nhiều mới có được.

Có lẽ tuổi trẻ thường như vậy. Chúng ta dễ nhìn về phía trước hơn là ngoái lại. Trước mắt là công việc, tiền bạc, tình yêu, những cuộc hẹn, những kế hoạch còn dang dở và hàng trăm điều phải lo. Một người trẻ có thể dành cả buổi tối để suy nghĩ xem ngày mai nên làm gì, nhưng lại rất ít khi tự hỏi mình đang sống trên nền của những câu chuyện nào. Chúng ta quen với tốc độ của thời đại đến mức đôi khi quên rằng đất nước này đã phải đi qua một chặng đường rất dài mới có được nhịp sống mà chúng ta đang xem là bình thường.

Ngày Quốc khánh vì thế, với người trẻ, có thể không nhất thiết phải bắt đầu bằng những điều thật lớn. Nó có thể bắt đầu từ một khoảnh khắc rất nhỏ: khi nhìn thấy lá cờ trước hiên nhà, khi nghe một bài hát về quê hương, khi đứng giữa dòng người đông đúc và nhận ra mình đang có một ngày nghỉ trong một đất nước hòa bình. Có thể chỉ trong vài giây thôi, chúng ta chợt nghĩ đến ông bà, đến cha mẹ, đến những người đã sống qua những năm tháng mà mình chỉ có thể hình dung. Và từ suy nghĩ ấy, hai chữ “biết ơn” trở nên gần gũi hơn.

Tôi từng nghĩ lòng yêu nước phải là một điều gì đó rất lớn. Phải làm được một việc đặc biệt, phải có một thành tựu khiến nhiều người biết đến, phải nói những lời thật hay về quê hương. Nhưng càng trưởng thành, tôi càng thấy tình yêu dành cho đất nước đôi khi lại nằm trong những điều rất bình dị. Một người thợ làm ra sản phẩm bằng sự cẩn thận. Một cô giáo kiên trì với từng học trò. Một người trẻ giữ lời hứa trong công việc. Một người kinh doanh không đánh đổi sự tử tế lấy lợi nhuận. Một người nghệ sĩ không dễ dãi với tác phẩm của mình. Một sinh viên chịu khó học một điều mới để ngày mai có thể làm được một việc có ích. Những điều ấy không tạo ra tiếng vang ngay lập tức, nhưng chúng âm thầm tạo nên chất lượng của một xã hội.

Đất nước không chỉ được nhìn thấy trong những lễ đài, những công trình lớn hay những khoảnh khắc trang trọng. Đất nước còn nằm trong căn bếp của mỗi gia đình, trong lớp học buổi sáng, trong bệnh viện, ngoài công trường, trên cánh đồng, trong những chuyến tàu, những con đường và cả trong giấc ngủ bình yên của một đứa trẻ. Đất nước là hàng triệu con người đang làm những công việc khác nhau để cuộc sống tiếp tục. Vì vậy, yêu nước cũng có thể đơn giản là làm cho phần việc của mình trở nên tốt hơn một chút.

Tôi nghĩ đây là điều thế hệ trẻ cần học: đừng biến tình yêu quê hương thành một cảm xúc chỉ xuất hiện vào những ngày lễ. Nếu chỉ đến ngày 2 tháng 9 chúng ta mới nhớ đến đất nước, thì tình yêu ấy vẫn còn quá mong manh. Đất nước cần được nhớ trong những ngày bình thường nhất. Khi chúng ta quyết định có sống trung thực hay không. Khi đứng trước một lựa chọn giữa lợi ích cá nhân và trách nhiệm. Khi gặp một người yếu thế hơn mình. Khi sử dụng tiếng Việt trên mạng xã hội. Khi nói về quê hương với một người bạn nước ngoài. Khi làm một công việc tưởng như chẳng ai nhìn thấy. Chính trong những lựa chọn nhỏ ấy, một người trẻ bộc lộ mình đang sống như thế nào với cộng đồng mà mình thuộc về.

Thời đại của chúng ta có một điều rất đặc biệt: chưa bao giờ người trẻ có nhiều cơ hội như hôm nay. Một chiếc điện thoại có thể mở ra cả thế giới. Một người ở một tỉnh nhỏ vẫn có thể học từ những nguồn tri thức ở bất cứ đâu. Một ý tưởng được thực hiện tốt có thể vượt qua biên giới. Một sản phẩm do người Việt tạo ra có thể đến với khách hàng ở nhiều quốc gia. Một câu chuyện đẹp về quê hương có thể được lan truyền đến hàng triệu người chỉ trong thời gian ngắn. Những cơ hội ấy cũng đặt lên vai thế hệ trẻ một trách nhiệm mới: không chỉ tiếp nhận những gì thế giới mang đến, mà còn phải biết mình có thể đóng góp gì cho thế giới.

Tôi không muốn thế hệ trẻ chỉ được nhắc đến như những người kế thừa. Chúng ta không chỉ là những người nhận lại một đất nước từ thế hệ trước. Chúng ta còn là những người đang tiếp tục tạo hình cho đất nước ấy. Mỗi thế hệ đều có những câu hỏi riêng. Thế hệ trước từng phải trả lời câu hỏi làm sao để giành và giữ độc lập. Thế hệ hôm nay phải trả lời một câu hỏi khác: làm sao để đất nước phát triển, văn minh, sáng tạo và nhân ái hơn trong một thế giới thay đổi từng ngày?

Đó là một bài toán không có câu trả lời duy nhất. Mỗi người trẻ sẽ có một cách riêng để trả lời. Có người chọn khoa học. Có người chọn giáo dục. Có người chọn kinh doanh. Có người làm nghệ thuật. Có người trở thành bác sĩ, kỹ sư, công nhân, nông dân, nhà nghiên cứu, nhà báo, lập trình viên hoặc đơn giản là một người lao động bình thường. Không có nghề nào đứng ngoài câu chuyện của đất nước nếu người làm nghề ấy có ý thức về giá trị của công việc mình đang thực hiện.

Tôi từng gặp những người trẻ rất giỏi nhưng luôn nghĩ rằng mình chưa đủ tốt. Tôi cũng từng gặp những người không có nhiều điều kiện nhưng vẫn cố gắng học hỏi mỗi ngày. Có người đi xa để tìm kiếm cơ hội, có người chọn ở lại quê nhà. Có người thành công rất sớm, có người phải mất nhiều năm mới tìm được con đường của mình. Tôi nhận ra đất nước được xây dựng không phải bởi một nhóm người duy nhất. Nó được tạo nên bởi sự cố gắng của rất nhiều người, kể cả những người không bao giờ xuất hiện trên báo chí.

Có lẽ vì thế, ngày 2 tháng 9 không chỉ dành cho những câu chuyện của quá khứ. Nó cũng là một ngày để người trẻ nghĩ về tương lai. Nếu hơn tám mươi năm trước có những người trẻ đã đứng trước một đất nước với biết bao thử thách và vẫn lựa chọn dấn thân, thì hôm nay chúng ta cũng đang đứng trước một thời đại đầy thử thách theo cách khác. Không còn là những thử thách của chiến tranh, nhưng là sự cạnh tranh, công nghệ, biến đổi khí hậu, áp lực kinh tế, những thay đổi về nghề nghiệp, sự chuyển dịch của xã hội và vô số vấn đề mới mà thế hệ trước chưa từng phải đối diện theo cách chúng ta đang đối diện.

Chúng ta không cần mang quá khứ trên vai như một gánh nặng. Quá khứ nên trở thành điểm tựa. Biết mình đến từ đâu để hiểu mình phải đi về đâu. Biết những gì cha ông đã trải qua để không xem sự bình yên hôm nay là điều hiển nhiên. Biết những mất mát của ngày hôm qua để trân trọng hơn những gì đang có trong ngày hôm nay.

Và có lẽ điều quan trọng nhất là đừng để lòng tự hào dừng lại ở cảm xúc. Tự hào về quê hương nhưng cũng phải biết nhìn vào những điều còn chưa tốt. Yêu đất nước không có nghĩa là nhắm mắt trước những hạn chế. Trái lại, nếu thật sự mong muốn quê hương tốt đẹp hơn, người trẻ cần có đủ tình yêu để góp ý, đủ hiểu biết để phân biệt đúng sai và đủ trách nhiệm để bắt đầu từ chính mình. Một tình yêu trưởng thành không phải lúc nào cũng chỉ có lời khen. Nó còn có sự trăn trở, sự góp sức và mong muốn làm cho nơi mình thuộc về trở nên tốt hơn.

Tôi thích hình ảnh những người trẻ đứng giữa một thành phố đầy ánh sáng trong ngày Quốc khánh. Họ cười, trò chuyện, chụp ảnh, đi cùng bạn bè và gia đình. Có thể họ chưa từng nghĩ mình đang đứng trong một khoảnh khắc lịch sử. Nhưng thật ra, mỗi thế hệ đều đang sống trong lịch sử của chính mình. Những gì chúng ta làm hôm nay rồi sẽ trở thành ký ức của ngày mai. Một ngày nào đó, những con người đang ngồi trong quán cà phê hôm nay sẽ trở thành những ông bà kể chuyện cho cháu mình. Những con đường chúng ta đi qua hôm nay sẽ trở thành những địa danh gắn với ký ức của một thế hệ khác.

Vì thế, tôi mong tuổi trẻ của chúng ta không chỉ có những bức ảnh đẹp để lưu giữ, mà còn có những điều đáng nhớ để kể lại. Tôi mong chúng ta có thể kể rằng mình đã từng cố gắng, từng làm một điều tử tế, từng giúp ai đó, từng tạo ra một giá trị, từng đứng lên sau thất bại, từng giữ lấy một ước mơ dù con đường phía trước rất khó khăn. Tôi mong chúng ta có thể kể rằng mình đã sống trong hòa bình nhưng không sống hoài phí sự bình yên ấy.

Ngày 2 tháng 9, tôi không muốn chỉ nhìn về phía sau. Tôi muốn nhìn cả về phía trước. Phía trước là những thành phố sẽ còn thay đổi, những thế hệ trẻ sẽ còn xuất hiện, những công nghệ mới sẽ làm cuộc sống khác đi, những ước mơ mà hôm nay chúng ta chưa thể hình dung. Và trong tất cả những đổi thay ấy, vẫn cần một điều không thay đổi: ý thức rằng mình là một phần của đất nước này.

Có thể sau này chúng ta sẽ quên mình đã mặc gì trong ngày Quốc khánh năm nay. Có thể sẽ quên mình đã đi đâu, gặp ai, chụp bao nhiêu bức ảnh. Nhưng tôi hy vọng chúng ta sẽ nhớ cảm giác đã từng có khi đứng trước lá cờ và nghĩ về quê hương. Không cần phải là một cảm xúc quá ồn ào. Chỉ cần đủ để trong một khoảnh khắc, chúng ta thấy mình không phải một cá thể đứng riêng giữa cuộc đời, mà là một phần của một câu chuyện lớn hơn mình. Một câu chuyện bắt đầu từ những thế hệ đã đi qua, được tiếp nối bởi những người đang sống và rồi sẽ được trao lại cho những người chưa sinh ra.

Ngày Quốc khánh, vì thế, không chỉ là ngày để nhớ về một mốc son của dân tộc. Với người trẻ, đó còn là một lời nhắc rất nhẹ nhưng sâu sắc: chúng ta đang sống trong một thời điểm mà rất nhiều người trước mình từng mong ước được nhìn thấy. Đừng xem điều ấy là hiển nhiên. Hãy học, hãy làm việc, hãy sáng tạo, hãy yêu thương, hãy tử tế và hãy cố gắng tạo ra một điều gì đó có ích.

Bởi rồi sẽ đến lúc chúng ta không còn là người nhận lại nữa. Chúng ta sẽ trở thành người trao lại. Trao lại cho thế hệ sau một đất nước như thế nào, một xã hội như thế nào, một môi trường sống như thế nào và quan trọng hơn cả, trao lại cho họ một niềm tin như thế nào về quê hương mình. Có thể đó mới là câu hỏi thật sự của ngày 2 tháng 9 đối với thế hệ trẻ. Không phải chúng ta đã nói bao nhiêu lời hay về đất nước. Mà là sau những lời ấy, chúng ta đã sống như thế nào.

Tháng Chín rồi sẽ qua. Những lá cờ sẽ được cất đi sau những ngày lễ. Những con phố sẽ trở lại nhịp sống quen thuộc. Người trẻ lại trở về với công việc, trường học, những cuộc hẹn và những dự định riêng. Nhưng tôi mong rằng khi ngày bình thường trở lại, trong mỗi chúng ta vẫn còn một chút gì đó của ngày Quốc khánh: một chút biết ơn đối với quá khứ, một chút trách nhiệm với hiện tại và một chút niềm tin vào tương lai.

Bởi một đất nước không chỉ được làm nên bởi những khoảnh khắc hào hùng. Đất nước còn được làm nên bởi những ngày rất đỗi bình thường. Và chính trong những ngày bình thường ấy, thế hệ trẻ chúng ta đang viết phần của mình vào câu chuyện Việt Nam.

Trần Minh Cường